Raj Mistry's world

Me,my stories and world around….


Leave a comment

અક્ષરપુરુષોત્તમ દર્શન-૬

અત્યાર સુધી આપણે પ્રસ્થાન ત્રયી ( ઉપનિષદ-ભગવદ ગીત અને બ્રહ્મસૂત્ર) ના –ઉપનિષદ અને ભગવદ ગીતા ને આધારે – અક્ષર અને પુરુષોત્તમ – તત્વ ના સ્વરૂપ..કાર્ય અને મહિમા વિષે ઉંડાણ પૂર્વક સમજ્યા…..હવે આગળ તેમના વિષે વધુ માહિતી મેળવીએ – બ્રહ્મ સૂત્ર ને આધારે…..

 

બ્રહ્મસૂત્ર

———–

તે ઉપનિષદ ના ઉપદેશ નું તર્કબદ્ધ પરીપુષ્ટિ કરતો ગ્રંથ છે……ટૂંક માં કહેવું હોય તો એમ કહેવાય કે- ઉપનિષદ કહે છે અને બ્રહ્મસૂત્ર તેને તર્કબદ્ધ રીતે સાબિત કરે છે……માટે જ જો ઉપનિષદ ને વિશેષ સમજવા હોય તો બ્રહ્મસૂત્ર નો સહારો લેવો અનિવાર્ય છે. …..અને તર્ક ને આધારે આ ગ્રંથ ચાલતો હોવાથી તેને તર્ક સૂત્ર કે તર્ક પ્રસ્થાન પણ કહે છે ..આ ગ્રંથ પરાશરના પુત્ર શ્રીમાન્ બાદરાયણ વ્યાસ આ ગ્રંથના પ્રણેતા છે. ઉપનિષદની શ્રુતિઓ અને સ્મૃતિ ગ્રંથોના આધારે લખાયેલો આ ગ્રંથ છે. આ ગ્રંથ સૂત્ર સ્વરૂપે રચાયો છે. ‘अल्पाक्षरमसन्दिग्घं सारवद् विश्वतो मुखम्। अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः॥

‘ અલ્પાક્ષરવાળું હોય, અતિ મોટાં વાક્યો જેવું ન હોય, તાત્પર્યના સારને સમાવી શકે તેવું સક્ષમ હોય, અને અસંદિગ્ધ હોય ઇત્યાદિ સૂત્રનાં લક્ષણો છે….

આ લક્ષણો પ્રમાણે જ મહર્ષિ વ્યાસજીએ આ ગ્રંથ રચ્યો હોઈ તેને સૂત્રગ્રંથ ગણવામાં આવે છે…… આ સૂત્રગ્રંથ ચાર અધ્યાયોમાં વહેંચાયેલો છે. પ્રત્યેક અધ્યાયમાં પેટા વિભાગ તરીકે ચાર ચાર પાદ આવેલા છે….. તે પ્રત્યેક પાદ જુદાં જુદાં અધિકરણોમાં અર્થાત્ પાદના પેટા વિભાગમાં વિભક્ત કરવામાં આવ્યાં છે. અને તે પ્રત્યેક અધિકરણમાં એક અથવા એકથી વધારે સૂત્રોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે…….

સમગ્ર ગ્રંથનો વિચાર કરીએ તો ખાસ કરીને પ્રથમ અધ્યાયમાં જગતનું કારણ કોણ ? શા માટે ? કોણ પ્રકૃતિ આદિ સર્વના આધાર છે ? કોણ સર્વાન્તર્યામી છે ? કોણ સર્વનિયામક છે ? શા માટે ? વગેરે માનવ-મનને ગૂંચવતી શંકાઓ કે જે ઘણી વાર શ્રુતિમંત્રોના આધારે જ જાગી ઊઠી હોય, તેવી શંકાઓનું નિર્ણયાત્મક સમાધાન કર્યું છે.

દ્વિતીય અધ્યાય ખંડન પ્રધાન અધ્યાય રહ્યો છે. વૈદિક સનાતન સિદ્ધાંતથી વિરુદ્ધ નિર્બીજ સાંખ્યયોગ જેવા પ્રતિપક્ષ મતોની અહીં પુનઃ તર્કની સરેણીએ પાક્કી પરીક્ષા કરવામાં આવી છે. જેમાં તે પ્રતિપક્ષ મતોમાં તર્કોની શિથિલતા, વિપરીતાર્થતા, ભ્રાંતિમૂલકતા કે પછી મોક્ષ પ્રતિબંધકતા દર્શાવી સાચા અને સારા તર્કો દ્વારા તેનો નિરાસ કરી, શ્રુતિસંગત સિદ્ધાંતોની સત્યતાનો પુનઃ જયઘોષ કર્યો છે. પરિણામે આ સિદ્ધાંતો વધુ શક્તિશાળી અને પ્રભાવક બન્યા છે.

બ્રહ્મસૂત્રોનો તૃતીય અધ્યાય એટલે સાધનાનો અધ્યાય. પરમકલ્યાણ એ સર્વમુમુક્ષુઓનું લક્ષ્ય છે. તે પામવાનું મુખ્ય સાધન પરમાત્માની ઉપાસના છે – તો તે ઉપાસના કરવાની રીત અહીં સમજાવી છે. વળી, જેને પરમાત્માની ઉપાસના કરવી હોય તેને અક્ષરરૂપતા, બ્રહ્મરૂપતા અર્થાત્ અક્ષરબ્રહ્મ સાથે પોતાના આત્માની એકતા પ્રાપ્ત કરવી જ પડે. શ્રુતિસ્મૃતિસિદ્ધ આ સાધનને કઈ રીતે આત્મસાત્ કરી શકાય ? તે માટે બ્રહ્મસ્વરૂપ ગુરુહરિ સાથેનો સંબંધ કેવો હોવો જોઈએ ? ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ વગેરેનો સંયમ કઈ રીતે કરવો ? વગેરે સાધનાની વાતો અહીં ખૂબ જ ગંભીરતાથી, સ્પષ્ટતા સાથે, દૃઢપણે અને સયુક્તિક પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવી છે.

‘ફળનો અધ્યાય’ એમ બ્રહ્મસૂત્રના ચોથા અધ્યાય માટે કહેવામાં આવ્યું છે. બધાં જ સાધનોના ફળરૂપ અપુનરાવૃત્તિકર પરમ મોક્ષના સ્વરૂપનું અદ્ભુત પ્રતિપાદન થયું છે. તે મુક્તિને પામતા મુક્તો ભગવાનના અક્ષરધામ તરફ ગતિ કરે તે ઉપનિષદોમાં કહેલી અર્ચિરાદિ ગતિનું અહીં નિરૂપણ છે. મુક્તિ અવસ્થામાં મુક્ત જે રીતે બ્રાહ્મી તનુ પામીને પરબ્રહ્મની દાસભાવે ઉપાસના, દર્શન કરતો થકો શાશ્વતકાળ પર્યંત પરમાનંદને ભોગવે છે, તેવી ઘણી બધી અલૌકિક વાતોનો અહીં નિર્ણય કરવામાં આવ્યો છે…….

 

હવે જોઈએ – અક્ષર કહેતા કે બ્રહ્મ નો ઉલ્લેખ કઈ રીતે થયો છે….

 

अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ( १/१/१)

“..તેથી હવે બ્રહ્મજ્ઞાન ની ઈચ્છા કરવા માં આવે છે…..”.. અને આ એક જ વાક્ય માં જાણે કે- સમગ્ર બ્રહ્મસૂત્ર નો સાર આવી જાય છે…….બ્રહ્મવિદ્યા નો સાર આવી જાય છે…..ब्रह्मणो : जिज्ञासा इति ब्रह्मजिज्ञासा ( ब्रह्मसूत्र स्वामिनारायण भाष्य-१/१/१)  …અર્થાત- બે બ્રહ્મ ની જીજ્ઞાસા એટલે જ બ્રહ્મ જીજ્ઞાસા……અને આ બે તત્વ- એટલે જ અક્ષર અને પુરુષોત્તમ…… આવી જ કંઈક વાત પ્રશ્નોપનિષદમાં મહર્ષિ પિપ્પલાદ ઉચ્ચારે છે. અહીં પરમ મુક્તિના ઉપાય તરીકે ૐકારના ધ્યાન અંગેનું નિરૂપણ કરતાં તેઓ કહે છે,

‘एतद् वै सत्यकाम परं च अपरं च ब्रह्म यद् ॐकारः’ (પ્રશ્ન ઉપનિષદ, ૫/૨)

મહર્ષિ કહી રહ્યા છે, ‘હે સત્યકામ! આ ૐકાર તો પોતામાં સમગ્ર બ્રહ્મવિદ્યાને સમાવી બેઠો છે. એટલે પહેલાં તો તેનો અર્થ જાણી લેવો જોઈએ. સત્યકામ! આ ૐકારના બે અર્થ છે. એક ‘परं ब्रह्म’ અર્થાત્ પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમનારાયણ અને બીજો ‘अपरं ब्रह्म’ કહેતાં અક્ષરબ્રહ્મ.’ આમ ૐકારનું ઉચ્ચારણ કરતાં તેના અર્થરૂપે અક્ષર અને પુરુષોત્તમ એ બંને તત્ત્વોનું અનુસંધાન કરે તો તે –

‘स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकं स एतस्माज्जीवघनात् परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते।’ (પ્રશ્ન ઉપનિષદ, ૫/૫)

‘બ્રહ્મલોક કહેતાં દિવ્ય અક્ષરધામને પામી, સર્વ આત્માઓ કરતાં પણ પર એવા જે અક્ષરબ્રહ્મ, તેનાથી પણ પર પુરુષોત્તમનો સાક્ષાત્કાર પામે છે.

National_BM_Shibir_09

એટલે જ વ્યાસમુનિએ પણ બ્રહ્મસૂત્રમાં ‘पराघिकरणम्’ (બ્રહ્મસૂત્ર, ૩/૨/૩૦) જેવાં પેટાપ્રકરણો રચીને આ સિદ્ધાંતને સૂત્રરૂપે પ્રતિપાદિત કર્યો છે. આમ, બ્રહ્મવિદ્યામાં અનિવાર્ય ઘટક એવું અક્ષરબ્રહ્મ એ આત્મા તથા પરમાત્મા કરતાં ભિન્ન તત્ત્વ છે એ સમજી શકાય છે…….

આ રીતે વિવિધ ઉપનિષદો અને ગીતામાં સકળ વિશ્વના આધાર તરીકે ગવાયેલા અક્ષરબ્રહ્મની દિવ્ય કીર્તિને વેદવ્યાસજીએ પણ બ્રહ્મસૂત્રમાં સંગ્રથિત કરી. ‘द्युभ्वाघिकरणम्’ નામના પેટા પ્રકરણમાં તેમણે અક્ષરબ્રહ્મના આ સર્વાધારપણાને પ્રસિદ્ધ કર્યું છે. सूत्रम् – ‘द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात्’ (બ્રહ્મસૂત્ર, ૧/૩/૧)

આ રીતે અક્ષરબ્રહ્મની જગતકારણતા, વ્યાપકતા, સર્વાધારતા વિષે આપણા સનાતન ગ્રંથોમાં ઘણું ઘણું કહેવાયું છે. આ બધાંય વચનોનો જાણે સાર આપણી સમક્ષ ઉદ્ઘાટિત કરતા હોય તેમ પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ શ્રીસ્વામિનારાયણ ભગવાને કહ્યું,

….હવે જે બ્રહ્મજ્ઞાનનો માર્ગ છે તેમાં તો એમ સમજવું જે, ‘જે બ્રહ્મ છે તે તો નિર્વિકાર છે ને નિરંશ છે, માટે એ વિકારને પામે નહીં ને એના અંશ પણ થાય નહીં.’ એ બ્રહ્મ જે તે પ્રકૃતિપુરુષ આદિક સર્વેના કારણ છે ને આધાર છે ને સર્વને વિષે અંતર્યામી શક્તિએ કરીને વ્યાપક છે…….. અને એ બ્રહ્મ થકી પરબ્રહ્મ જે પુરુષોત્તમ નારાયણ તે નોખા છે ને એ બ્રહ્મના પણ કારણ છે ને આધાર છે ને પ્રેરક છે, એમ સમજીને પોતાના જીવાત્માને એ બ્રહ્મ સંગાથે એકતા કરીને પરબ્રહ્મની સ્વામી-સેવકભાવે ઉપાસના કરવી. એવી રીતે સમજે ત્યારે બ્રહ્મજ્ઞાન છે તે પણ પરમ પદને પામ્યાનો નિર્વિઘ્ન માર્ગ છે.’


(વચનામૃત ગ.મ. પ્રકરણ ૩)

ટૂંક માં –

  • બ્રહ્મ નો મહિમા સર્વોપરી છે તો તેનાથી ભિન્ન અને પર એવું પરબ્રહ્મ સર્વે થી સર્વોપરી છે…..સર્વે નું કારક અને કારણ છે….
  • બ્રહ્મ ને જાણવા થી જ પરબ્રહ્મ ને જાણી શકાય
  • બ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ ની જીજ્ઞાસા કરવી..એમણે જાણવા એ જ બ્રહ્મવિદ્યા અને તેનાથી જ આત્યંતિક કલ્યાણ થાય..

જય જય અક્ષર પુરુષોત્તમ..જય જય સ્વામિનારાયણ…..

 


Leave a comment

અક્ષરપુરુષોત્તમ દર્શન-૫

ગઈકાલે શ્રીમદ ભગવદ ગીતા ના ૮ માં અધ્યાય- અક્ષરબ્રહ્મયોગ માં અક્ષર અને પુરુષોત્તમ ના મહિમા –સ્વરૂપ વિષે જાણ્યું…..આજે એવા જ એક અધ્યાય- ૧૫ માં અધ્યાય- પુરુષોત્તમ યોગ માં – પુરુષોત્તમ તત્વ વિષે વિશેષ છણાવટ નો લાભ અહી લેશું….સાથે સાથે અક્ષર અને પુરુષોત્તમ તત્વ ના ભેદ વિષે પણ જાણીશું….

સર્વ પ્રથમ જાણી એ જીવ અને અક્ષર વચ્ચે નો ભેદ…

द्वौ इमौ पुरुषौ लोके क्षर: च अक्षर: एव च

क्षर: सर्वाणि भूतानि कुटस्थ: अक्षर: उच्चते ( गीता-१५/१६)

અર્થાત- આ લોક માં બે પ્રકાર ના ચેતનો છે..એક તો ક્ષર અને બીજા અક્ષર…તેમાં હમણાં કે પહેલા જેને પણ માયા નું બંધન થયું છે તે બધા જ આત્મા ઓ ને ક્ષર કહેવામાં આવે છે….અને કૂટસ્થ કહેતા નિર્વિકાર..સદાયે માયા થી પર છે તે અક્ષર છે……

હવે એવા અક્ષર અને તેના થી પર એવા પુરુષોત્તમ વચ્ચે નો ભેદ જોઈએ…શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન અર્જુન ને કહે છે…..

उत्तम: पुरुष: तु अन्य: परमात्मा इति उदाह्यत:

यस्मात् क्षरं अतीत: अहं अक्षराद अपि य उत्तम:

अत:अस्मि लोके वेदे च प्रथित:पुरुषोत्तम : II ( १५/१७-१८)

અર્થાત- ઉત્તમ પુરુષ તો જુદા જ છે જેને પરમાત્મા કહેવામાં આવે છે . હું ક્ષર થી પર છું અને અક્ષર થી પણ પર છું એટલે લોક માં અને વેદ માં પુરુષોત્તમ કહેવાઉ છું…..

————

આ જ અધ્યાય માં એટલા માટે તો શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન કહે છે કે….

सर्वस्य चाहं ह्रदि सन्निविष्टो मत्त: स्मृतिर्ग्नानांपोहनं च

वेदैश्र्च सर्वैरहमेव वेध्यो वेदान्तकृद्रेदविदेव चाहं ( १५/१५)

અર્થાત- ..હે પાર્થ..વળી હું સર્વ ના હૃદય માં રહેલો છું મારા વડે જ સ્મૃતિ અને જ્ઞાન તથા એ બંને નો અભાવ ઉત્પન્ન થાય છે…..સર્વ વેદો દ્વારા હું જ જાણવા યોગ્ય છું…..વેદાંત નો સિદ્ધ કરનાર અને જ્ઞાતા પણ હું જ છું….

यो मामेवंसमुढो जानाति पुरुषोत्तमम

स सर्वविद्वजति मा सर्वभावेन भारत ( १५/१९)

અર્થાત- હે ભારત..!!! જે સમોંહ થી રહિત મને એ પ્રકારે પુરુષોત્તમ જાણે છે ..તે સર્વજ્ઞ છે…..અને તે સર્વ ભક્તિ યોગ થી મને ભજે છે…….

04-april-2011f

અદ્ભુત વાત……….ટૂંક માં સાર જોઈએ તો સમજાય કે…..ક્ષર અને અક્ષર એ પુરુષ ( અર્થાત ચેતન) તત્વ છે…..અને જીવ, ઈશ્વર અને માયા થી પર અક્ષર છે…તો અક્ષર થી પણ પર એવા પુરુષોત્તમ નારાયણ છે…..અને એને જાણવું જ જ્ઞાન કહેવાય……એવા પુરુષોત્તમ ને રદયમાં ધારી સમોંહ રહિત થઇ જે તેમણે નિરંતર ભજે છે….તે જ સર્વજ્ઞ છે..બ્રહ્મ રૂપ છે…..!

માટે અક્ષર પુરુષોત્તમ ને સમજી..એમના મહિમા ને જાણી ને ભક્તિ યોગ કરવા થી ….જીવ અક્ષર ના સામર્ધ્ય ને પામે છે….

જય જય અક્ષર પુરુષોત્તમ…..જય જય સ્વામિનારાયણ….


1 Comment

અક્ષરપુરુષોત્તમ દર્શન-૪

“પ્રસ્થાન” એટલે સિદ્ધાંત નું પ્રસ્થાપન કરતુ શાસ્ત્ર…..અને ત્રયી એટલે “ત્રણ” ..એમ કોઈ પણ તત્વજ્ઞાન..દર્શન કે વાદ- નું પ્રતિપાદન કરવું હોય તો પ્રસ્થાન ત્રયી કહેતા કે ત્રણ મુખ્ય ગ્રંથ- ઉપનિષદ, ભગવદ ગીતા અને બ્રહ્મસૂત્ર – નો આધાર લેવો અનિવાર્ય છે..ફરજીયાત છે……અને એ ત્રણ માં થી- આજે આપણે કેન્દ્રવર્તી એવો ગ્રંથ- શ્રી ભગવદ ગીતા ને આધારે અક્ષર પુરુષોત્તમ દર્શન નો આસ્વાદ લેવાના છીએ……!

 

જયારે સ્વયમ શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન અનુષ્ટુપ છંદ માં વિષાદગ્રસ્ત અર્જુન ( જે આપણા જેવા માયા થી ગ્રસ્ત જીવ નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે) ને મહા યુદ્ધ ( કે જે જગત ની આંધળી દોડાદોડી..કોલાહલ…સંસાર ના પ્રશ્નો) ની વચ્ચે – બ્રહ્મ વિદ્યા ના પાઠ ભણાવે છે…..અને કહે છે…. सर्वधर्मान परित्यज्य ..मामेकं शरणं व्रज……! શરણાગતિ ની વાત …આવી રીતે કોણ કહી શકે??? એક સ્વયમ પરમાત્મા જ આ વાત કરી શકે…..! અને એમના જ મુખે – જયારે બ્રહ્મ- અને પરબ્રહ્મ ના સ્વરૂપ..મહિમા ની વાત થાય ત્યારે બીજો પુરાવો શું જોઈએ??

krishna1_ef573577-6d9d-4d65-acdb-48954e156e5c

ચાલો ટૂંક માં પરિચય મેળવીએ – ભગવદ ગીતા નો…..

—–

ભગવદ ગીતા મહાભારત ના ભીષ્મ પર્વ ના ૨૫ માં અધ્યાય થી લઈને ૧૮ અધ્યાય સુધી લંબાયેલી છે…..આ અઢાર અધ્યાય માં કુલ ૭૦૦ શ્લોક છે…..જેમાં શરૂઆત અંધ અર્થાત અહં-મમત્વ રૂપી અજ્ઞાન ના પ્રતિક એવા ધ્રુતરાષ્ટ્ર અને સંજય ના સંવાદ થી થાય છે. જેમાં ૧ શ્લોક- ધૃતરાષ્ટ્ર દ્વારા….૪૧ શ્લોક સંજય ના મુખે….૮૪ શ્લોક અર્જુન ના મુખે અને ૫૭૪ શ્લોક શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન ના મુખે ઉચ્ચારાયેલા છે…..ગીતા એટલી સમૃદ્ધ છે કે- ભલભલા વિષાદ ગ્રસ્ત..ડીપ્રેસન ગ્રસ્ત જીવ ને અજ્ઞાન માંથી છોડાવી- જ્ઞાન તરફ લઇ જઈ શકે….! ગીતા ને એક આગવું ઉપનિષદ તરીકે ગણી….સ્મૃતિ પ્રસ્થાન માં તેનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે…

———–

આવી ગીતા ના ૮ માં અધ્યાય અક્ષરબ્રહ્મ યોગ અને ૧૫ માં અધ્યાય – પુરુષોત્તમ યોગ માં – સમગ્ર અક્ષર પુરુષોત્તમ દર્શન નો સમાવેશ થયો છે….ચાલો જોઈએ…૮ મો અધ્યાય …

અહી શરૂઆત જ અર્જુન ના અદ્ભુત પ્રશ્ન થી થાય છે…..

किं तद् ब्रह्म ( ८/१)

અર્થાત- તે બ્રહ્મ શું છે??….જાણે કે આ પ્રશ્ન માં જ આપણા બધાનો પ્રશ્ન આવી જાય છે…..પણ એ પહેલા જોઈએ કે- આગળ ના અનેક અધ્યાય માં- કૃષ્ણ ભગવાને બ્રહ્મ શબ્દ નો ઉલ્લેખ કર્યો છે…..

एषा ब्राह्मी स्थिति : पार्थ ( २/७२)

અર્થાત- હે પાર્થ…આ જ બ્રાહ્મી સ્થિતિ છે…..

 

तस्मात सर्वगतं ब्रह्म ( ३/१५)

અર્થાત- તે બ્રહ્મ સર્વમાં રહેલું છે……

 

स ब्रह्मयोग युक्तात्मा सुखंक्षय्यं श्रुते ( ५/२१)

અર્થાત- બ્રહ્મ સાથે જોડાયેલો તે મનુષ્ય ..અવિનાશી સુખ ભોગવે છે…..

 

सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शंत्यन्तं सुखंश्रुते ( ६/२८)

અર્થાત- બ્રહ્મ દ્વારા અનુભવતા અત્યંત આનંદ ને સુખે થી ભોગવે છે…..

 

ते ब्रह्म तद्रिदु ( ७/२९)

અર્થાત- તેઓ તે બ્રહ્મ ને જાણે છે…..

———————–

અદ્ભુત ઉલ્લેખ…!!!!  હવે જોઈએ આઠમો અધ્યાય…..તે બ્રહ્મ શું છે??? તેવા પાર્થ ના પ્રશ્ન માં શ્રીહરિ કહે છે

 

अक्षरं ब्रह्म ( ८/३)

અર્થાત- અક્ષર એ બ્રહ્મ છે……

આમ અક્ષર એ બ્રહ્મ નું નામ જ છે…..જેને આપણે સાથે મેળવી- અક્ષરબ્રહ્મ પણ કહીએ છીએ…..

 

અક્ષર નો મહિમા સમજાવતા ભગવાન કહે છે…

 

यद् अक्षरं वेदविद:वदन्ति विशन्ति यद् यतयः वीतरागा: I

यद् इच्छन्त: ब्रह्मचर्य चरन्ति तत् ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये II (८/११)

 

અર્થાત- વેદો ને જાણનારા વિદ્વાનો પણ જેનું પ્રતિપાદન કરે છે , આસક્તિ વિના ના સંયમીઓ જેમાં પ્રવેશ કરે છે , અને જેને ઇચ્છનારા ઓ બ્રહ્મચર્ય નું પાલન કરે છે ..એવું આ અક્ષર દિવ્ય સ્થાન છે….તે સ્થાન વિષે હું ટૂંક માં કહીશ….

 

अव्यक्तोऽक्षर इत्य्युक्त्स्त्माहु: परमांगतिं

यं प्राप्य न निर्वतन्ते तद्धाम परमं मम ( ८/२१)

અર્થાત- જે અવ્યક્ત ભાવ….અક્ષર સંજ્ઞા ( શબ્દ) થી પ્રસિદ્ધ છે તેને જ પરમ ગતિ કહેવામાં આવે છે …જ્યાં જ્ઞાનીઓ પહોંચ્યા પછી પુનઃ પાછા આવતા નથી ..તે જ મારું પરમ ધામ ( અક્ષરધામ) છે…..

bapa-akshar

 

ટૂંકમાં અક્ષર એ જ બ્રહ્મ છે…..તેને પ્રાપ્ત કરવું એ જ મોક્ષ નું સાધન છે….પરમાત્મા..પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણ ને પામવા નું એ એક જ સાધન છે…..અને એજ પરબ્રહ્મ નું પરમ ધામ છે…કે જેને પ્રાપ્ત કર્યા પછી પુનઃ જન્મ ધારણ કરવો પડતો નથી…..આત્યંતિક કલ્યાણ થાય છે…..!

 

જય જય અક્ષર પુરુષોત્તમ….જય જય સ્વામિનારાયણ……


Leave a comment

અક્ષરપુરુષોત્તમ દર્શન-૩

હજારો વર્ષ પહેલા રચાયેલા અપુરુષેય અર્થાત કોઈ મનુષ્ય દ્વારા નહિ રચાયેલા એવા વેદો ના સાર રૂપ એવા ઉપનિષદ પૈકી – અગ્રગણ્ય એવા- મૂંડક ઉપનિષદ અને કઠોપનિષદ માં- અક્ષર અને પુરુષોત્તમ ના સ્વરૂપ…મહિમા વિષે આપણે જાણ્યું……હવે આ જ અનંત યાત્રા માં – આપણે આગળ- જોઈશું- બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ માં ગવાયેલા અક્ષર અને પુરુષોત્તમ ના મહિમા વિષે….
બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ
———————-
સર્વે ઉપનિષદ માં સૌથી વિશાળ એવું આ ઉપનિષદ એ વેદો ના- શુક્લ યજુર્વેદ માં સમાયેલું છે…..વિશ્વના અતિપ્રાચીન ગ્રંથો પૈકીના એક્ એવા આ ગ્રંથમાં જીવ, બ્રહ્માંડ, અને ઇશ્વર વિષે લખવામાં આવ્યું છે. દાર્શનિક રુપે મહત્વપૂર્ણ આ ઉપનિષદ પર આદિ શંકરાચાર્યએ પણ ટીકા (ટીપ્પણી) લખી છે. આ શતપથ બ્રાહ્મણ ગ્રંથનો એક્ ખંડ પણ છે……
બ્રુહદારણ્યક ઉપનિષદમાં અદ્વૈત વેદાંત અને સંન્યાસનિષ્ઠાનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે. ઉપનિષદોમાં સર્વાધિક બૃહદાકાર તેના ૩ કાંડ (મધુકાંડ, મુનિકાંડ,, ખિલકાંડ), ૬ અધ્યાય, ૮૭ બ્રાહ્મણ અને પ્રલંબિત ૮૩૬ પદોમાં શાંતિપાઠ ‘ૐ પૂર્ણમદ:’ વગેરે છે અને બ્રહ્મા તેની સંપ્રદાય પરંપરાના પ્રવર્તક છે………
આ ઉપનિષદનો નીચે મુજબનો શ્લોક સુપ્રસિદ્ધ છે –
ॐ असतोमा सद्गमय ।
तमसोमा ज्योतिर्गमय ।
मृत्योर्मामृतं गमय ॥
ॐ शान्ति शान्ति शान्तिः ॥
– बृहदारण्यकोपनिषद् 1.3.28.
નીચે મુજબનો શ્લોક બૃહદારણ્યક ઉપનિષદના આરંભ અને અંતમાં આવે છે-
पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥
અક્ષર પુરુષોત્તમ દર્શન નું નિરૂપણ – જનકરાજા ના દરબાર માં મહર્ષિ યાજ્ઞવલ્કય અને ગાર્ગી નામની વિદુષી સ્ત્રી સાથે પ્રશ્નોત્તરી ના સંવાદ માં થયું છે…..
————————
તે જોઈએ….શરૂઆત અક્ષર ના સામર્થ્ય થી ….
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि, सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत :
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि,ध्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठत: (३/८/९)
અર્થાત- હે ગાર્ગી ..! આ અક્ષરબ્રહ્મ ના પ્રશાસન માં જ સૂર્ય અને ચંદ્ર સ્થિર રહ્યા છે ..હે ગાર્ગી ..! આ અક્ષરબ્રહ્મ ના પ્રશાસન માં જ દ્યુલોક કે પૃથ્વી લોક જેવા સર્વ લોકો સ્થિર રહે છે …
—————-
હવે અક્ષરબ્રહ્મ ને જાણવું- શા માટે અનિવાર્ય છે તે જોઈએ….
य: वा एतद अक्षरं गार्गि अविदित्वा अस्मिन लोके
जुहोति यजते तप: तप्यते बहूनि वर्षसहस्त्राणि
अन्तवद् एव अस्य तद् भवति ( ३/८/१०)
અર્થાત- હે ગાર્ગી..! જે મનુષ્ય આ અક્ષરબ્રહ્મ ને જાણ્યા વિના આ લોક માં હોમ કરે , યાગ કરે, કે હજારો વર્ષ સુધી તપ કરે ..તો પણ તે બધું જ નાશવંત થઇ જશે ..અવિનાશી ફળ નહી મળે…….
——————-
य:वा एतद अक्षरं गार्गि अविदित्वा अस्माद् लोकात् प्रैति स: कृपण:
( ३/८/१०)
અર્થાત- હે ગાર્ગી….જે આ અક્ષરબ્રહ્મ ને જાણ્યા વિના આ લોક માં મૃત્યુ પામે છે તે કૃપણ ( ગરીબ) છે..દયા ને પાત્ર છે…તેનો જન્મ એળે ગયો છે એમ સમજવું…..
अथ य:एतद् अक्षरं गार्गि विदित्वा अस्माद् लोकात् प्रैति स: ब्राह्मण:
(३/८/१०)
અર્થાત- તેની સામે હે ગાર્ગી……જે મનુષ્ય આ અક્ષર ને જાણી ને આ લોકમાં થી વિદાય લે છે તે જ સાચો બ્રહ્મવિદ્યા નો જાણકાર છે……
——————————-
અરુણ ઋષિ ના પુત્ર આરુણીએ યાજ્ઞવલ્કય ઋષિ ને પુછ્યું કે જેને આધારે આ સમગ્ર વિશ્વ ટકી રહ્યું છે તે અંતર્યામી તત્વ કોણ..કેવું છે?? તે કહો…ઉત્તર માં – પુરુષોત્તમ નો મહિમા કહેતા ઋષિ કહે છે…
य: पृथिव्यां तिष्ठन पृथिव्या अन्तर: यं पृथिवी न वेद
यस्य पृथिवी शरीरं य:पृथिवीं अन्तरो यमयति
एष: ते आत्मा अन्तर्यामी अमृत: (३/७/३)
અર્થાત- જે આ પૃથિવી ની અંદર રહ્યા છે ..એમ છતાં જેને પૃથિવી જાણતી નથી , જે પૃથિવી ની અંદર રહી ને તેનું નિયમન કરે છે , તે પરમાત્મા છે..તે અંતર્યામી છે..તે અમૃત મય છે……
————————-
2018_01_20_055_Gondal
સાર રૂપે કહેવાનું એટલું જ છે કે……
— અક્ષર ને જાણવું – એ મોક્ષ માટે અનિવાર્ય છે…એને જાણ્યા વગર પુરુષોત્તમ ને પામી શકાતું નથી….
— અક્ષર અને પુરુષોત્તમ બંને ભિન્ન તત્વ છે..બંને વચ્ચે સેવક- સ્વામી નો ભાવ છે……
— અક્ષર એક પુરુષોત્તમ સિવાય સર્વે તત્વો- જીવ, ઈશ્વર અને માયા..સર્વે થી મોટું છે……..
— એક પુરુષોત્તમ જ અક્ષર થી પર છે……અને સર્વ નિયંતા…સર્વોપરી..સંપૂર્ણ છે……
જય જય અક્ષર પુરુષોત્તમ….જયજય સ્વામિનારાયણ…..


Leave a comment

અક્ષરપુરુષોત્તમ દર્શન-૨

ગઈ પોસ્ટ માં  આપણે મૂંડક ઉપનિષદ માં- બ્રહ્મવિદ્યા, અક્ષરબ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ પુરુષોત્તમ નારાયણ ના સ્વરૂપ, મહિમા વિષે જાણ્યું……
આજે આ અક્ષરપુરુષોત્તમ દર્શન યાત્રા માં- અગ્રગણ્ય એવા ૧૦ ઉપનિષદ માં નું એક એવા કઠોપનીષદ માં- અક્ષર અને પુરુષોત્તમ મહારાજ ના દર્શન – તત્વજ્ઞાન..મહિમા વિષે જાણીશું……
કઠોપનિષદ –
————-
આ ઉપનિષદ કૃષ્ણ યજુર્વેદ માં આવેલું છે . એના બે અધ્યાય છે -જેમાં દરેક અધ્યાય નીચે ત્રણ ત્રણ-વિભાગ છે જે વલ્લી તરીકે ઓળખાય છે…..જેમાં બાળક નચિકેતા અને યમરાજ વચ્ચે થયેલા અધ્યાત્મિક સંવાદ નું સંકલન થયેલું છે . નચિકેતા ને પ્રસન્ન કરવા યમરાજ ત્રણ વરદાન આપે છે એમાં છેલ્લા વરદાન માં મોક્ષ નું જ્ઞાન આપતા યમરાજ- અક્ષર પુરુષોત્તમ દર્શન નું વર્ણન કરે છે….ચાલો જોઈએ…
सर्वे वेद यत पदम् आमनन्ति तपान्सि सर्वाणि च यद् वदन्ति I
यद इच्छन्त: ब्रह्मचर्य चरन्ति तत् ते पदम् संग्रहेण ब्रवीमि
ॐ इति एतत् II (२/१५)
અર્થાત- બધાજ વેદો જે સ્થાન નો મહિમા ગાય છે , તપસ્વી ઋષીઓ જે સ્થાન નો મહિમા ગાય છે, જેને પામવા મનુષ્યો બ્રહ્મચર્ય નું પાલન કરે છે , તેવા પરમાત્મા ના નિવાસ સ્થાન વિષે હું તને ટૂંક માં કહું……તે ઓમ કાર છે……
અહી અક્ષર ની ઓળખાણ ઓમ કાર તરીકે આપી છે……જેને પ્રશ્નોપનિષદ (૫/૨) માં કહે છે…. ઓમ કાર થી બે તત્વો નો બોધ થાય છે ..એક તો પરબ્રહ્મ અને બીજું અપરબ્રહ્મ અર્થાત- અક્ષરબ્રહ્મ — ટૂંક માં ઓમકાર એટલે અક્ષર પુરુષોત્તમ ……..!!!!
———————-
एतद हि एव अक्षरं ब्रह्म एतद् हि एव अक्षरं परम् I
एतद् हि एव अक्षरं ज्ञात्वा य: यद् इच्छति तस्य तत् II (२/१६)
અર્થાત- આ જ સ્થાન અક્ષર છે , આ જ સ્થાન બ્રહ્મ છે ખરેખર આ અક્ષરબ્રહ્મ શ્રેષ્ઠ છે અને આ જ અક્ષરબ્રહ્મ ને જે મનુષ્ય જાણે તે જે ઈચ્છે તે તેને મળે……..
એટલે કે બ્રહ્મ કહેતા કે અક્ષર ને જે જાણે તેને અક્ષરધામ મળે….પુરુષોત્તમ મળે……
——————-
य: सेतु: इजानानां अक्षरं ब्रह्म यत् परम् I
अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं शकेमहि II (३/२)
અર્થાત- સંસાર સાગર ને પાર પામવા ઈચ્છતા મનુષ્યો માટે અક્ષરબ્રહ્મ સેતુ બને છે……તેની મદદ થી મનુષ્ય સંસાર પાર કરી અક્ષરધામ ને પામી પરમાત્મા ને મેળવે છે……
—————-
इन्द्रियेभ्य: परा: हि अर्था: अर्थेभ्य: च परम् मन: I
मनस: तु परा बुद्धि: बुध्धे: आत्मा महान पर: II
महत्: परम् अव्यक्तं अव्यक्तात् पुरुष: पर: I
पुरुषाद न परम् किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गति: II (३/११)
અર્થાત- ઇન્દ્રિયો કરતા પંચવિષયો પર છે ..વિષયો કરતા મન પર છે……મન કરતા બુદ્ધિ પર છે….બુદ્ધિ કરતા આત્મા પર છે …..આત્મા કરતા અવ્યક્ત કહેતા અક્ષરબ્રહ્મ પર છે …..અક્ષરબ્રહ્મ કરતા પુરુષ કહેતા પુરુષોત્તમ પર છે ……અને પુરુષોત્તમ પર કોઈ જ નથી ……તે પુરુષોત્તમ જ પરકાષ્ઠા છે…તે જ પરમ ગતિ છે……
અદ્ભુત વાત……!!! શ્રીજી એ પ્રબોધેલુ તત્વજ્ઞાન- જીવ,ઈશ્વર,માયા…બ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ- એમ પાંચ નિત્ય તત્વ ની વાત..એનો ભેદ સ્પષ્ટ કરે છે અને એ જ વાત અહી છે…….કે પરબ્રહ્મ – સૌથી ઉપર છે…તેના દાસ તરીકે- અક્ષરબ્રહ્મ છે…..અને એની નીચે- જીવ..ઈશ્વરો અને માયા નો અંધકાર છે…….!!!
CrHJG_nUsAAbYFb
આમ, શ્રીજી એ કહેલું- જ્ઞાન- તત્વજ્ઞાન- એ અક્ષર પુરુષોત્તમ જ્ઞાન છે…દર્શન છે…..જેને બ્રહ્મસ્વરૂપ શાસ્ત્રીજી મહારાજે મૂર્તિમંત કર્યું……! શ્રીજી એ ભલે શિક્ષાપત્રી માં પોતાના પ્રિય વાદ તરીકે વિશિષ્ટદ્વૈત ને સ્થાન આપ્યું હોય……પણ એમનું આગવું…દર્શન..વાદ..એ તો અક્ષર પુરુષોત્તમ દર્શન છે…..એ અહી ફલિત થાય છે….!
માટે તમને કોઈ પૂછે કે- તમારો વાદ કયો…તમારું દર્શન – તત્વજ્ઞાન કયું?? તો આપણો ઉત્તર સ્પષ્ટ છે……અક્ષરપુરુષોત્તમ દર્શન..!!! જેને પરબ્રહ્મ શ્રીજી મહારાજે પોતાના વચનામૃત ના પાને પાને વર્ણવ્યું  છે. જેને જો જીવસ્થ કરવામાં આવે તો આ જીવ બ્રહ્મરૂપ થયા વગર રહે જ નહિ…..કારણ કે ને પ્રગટ અક્ષરબ્રહ્મ મહંત સ્વામી મહારાજ માં સહેજે હેત થાય…..અને સત્પુરુષ માં દ્રઢ હેત એ મોક્ષ નું કારણ બને છે….( વચનામૃત- વરતાલ-૧૧)
જય જય અક્ષર પુરુષોત્તમ …..જયજય સ્વામિનારાયણ…..
રાજ


Leave a comment

અક્ષર પુરુષોત્તમ દર્શન -૧

ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણે સમગ્ર વેદ- ઉપનિષદ-ગીતા-પુરાણ-બ્રહ્મસૂત્ર ના નીચોડ….સાર રૂપે વચનામૃત નો સર્વોપરી ગ્રંથ સમગ્ર જગત ને આપ્યો અને તેના શબ્દે શબ્દે અક્ષર પુરુષોત્તમ સિધ્ધાંત- કે
” અક્ષર રૂપ થઇ એક પુરુષોત્તમ ની ભક્તિ કરવી”
19990303_1932168913697888_1341950166272451013_n
ને પ્રગટ કર્યો……..કહેવાનું એટલું કે- અક્ષરરૂપ થયા વગર પુરુષોત્તમ ને ન ઓળખી શકાય……પુરુષોત્તમ ને ન ભજાય…….તો પ્રશ્ન એ કે- આ અક્ષર એટલે કોણ??? અક્ષર રૂપ કઈ રીતે થવાય??? અક્ષર થી પર એવા પુરુષોત્તમ કોણ?? એમનો મહિમા શું?? અક્ષર-પુરુષોત્તમ નો મહિમા શું??? અધ્યાત્મ માર્ગ માં..મોક્ષ માર્ગ માં એમની અનિવાર્યતા શું???
આ અનેક પ્રશ્નો ના ઉત્તર આપણે- આપણા ગુણાતીત ગુરુઓ દ્વારા – સ્વયમ અક્ષર દ્વારા- સ્વયમ શ્રીજી મહારાજ દ્વારા પ્રબોધિત જ્ઞાન માં થી ગ્રહણ કરશું……અક્ષર પુરુષોત્તમ દર્શન – યાત્રા ને આધારે…….
પણ એ પહેલા- દર્શન એટલે કે- તત્વજ્ઞાન વિષે માહિતી મેળવીએ……ભારતવર્ષ માં ૬ વૈદિક દર્શન છે ..જે ષડદર્શન તરીકે ઓળખાય છે..જેની રચના હજારો વર્ષ પહેલા ઋષિ મુનીઓ એ કરેલી…..અને મનુષ્ય જીવન-સૃષ્ટિ-ભગવાન વિષે ના રહસ્યો ઉજાગર કરેલા…….જેમાં
  1. સાંખ્ય દર્શન – રચયિતા- કપિલ મુની
  2. યોગ દર્શન- પતંજલિ ઋષિ
  3. ન્યાય દર્શન- ગૌતમ મુની
  4. વૈશેષિક દર્શન- કનાદ મુની
  5. કર્મ મીમાંસા દર્શન- જૈમીની ઋષિ
  6. વેદાંત દર્શન- ભગવાન વેદવ્યાસ

અને આ છેલ્લા વેદાંત દર્શન ને આધારે વિભિન્ન દાર્શનિક સંપ્રદાયો નો ઉદ્ભવ થયો …અત્યાર સુધી ૬ વેદાંતદર્શન મુખ્ય હતા અને હવે થી તેમાં ભગવાન સ્વામિનારાયણ નું પોતાનું દર્શન- અક્ષર પુરુષોત્તમ દર્શન- એમ કુલ ૭ વેદાંત દર્શન થયા…તે જોઈએ…

  1. અદ્વૈત દર્શન- આદિ શંકરાચાર્ય
  2. વિશિષ્ટાદ્વૈત દર્શન- શ્રી રામાનુજાચાર્ય  ( શિક્ષાપત્રી માં શ્રીજી એ આને પોતાનું પ્રિય દર્શન કહ્યું છે)
  3. દ્વૈત દર્શન- શ્રી મધ્વાચાર્ય
  4. દ્વૈતાદ્વૈત દર્શન- શી નીમ્બાર્કાચાર્ય
  5. શુદ્ધાદ્વૈત દર્શન – શ્રી વલ્લભાચાર્યજી
  6. અચિંત્યભેદાભેદ દર્શન- શ્રી ચૈતન્ય મહાપ્રભુ
  7. અક્ષર પુરુષોત્તમ દર્શન- પૂર્ણ પુરુષોત્તમ શ્રી -ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણ

પુ.ભદ્રેશ  સ્વામી એ- શ્રીજી નો આ વાદ- બ્રહ્મ સ્વરૂપ પ્રમુખ સ્વામી મહારાજ ની પ્રેરણા-કૃપા થી ગ્રંથસ્થ કર્યો માટે આદિ શંકરાચાર્ય પછી જો- ત્રણેય પ્રસ્થાન ત્રયી ગ્રંથ- ઉપનિષદ, બ્રહ્મ સૂત્ર અને ભગવદ ગીતા- ના આધારે ભાષ્ય અને તેનો જ વાદ ગ્રંથ- કોઈ પણ આગળ ના દર્શન નું ખંડન- મંડન કર્યા વગર રચી – છેલ્લા ૧૨૦૦ વર્ષ માં આ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરનાર સર્વ પ્રથમ આચાર્ય બન્યા….!!

Swaminarayan___BhashyamSwamishrif

શ્રીજી એ જેને વચનામૃત ના પાને પાને ભર્યો……અનાદિ મૂળ અક્ષર ગુણાતીતાનંદ સ્વામી એ જેને ડંકા ની ચોટ પર જગત સામે મુક્યો……ભગતજી મહારાજે જેની ઓળખાણ કરાવી….શાસ્ત્રીજી મહારાજે જેનું નામાભિધાન કર્યું..મૂર્તિમંત કર્યું………યોગીજી મહારાજે જેને સાત સમુંદર પાર પહોચાડ્યું ……પ્રમુખ સ્વામી મહારાજે જેને જગત ના ખૂણે ખૂણે પહોચાડ્યું અને પુ.ભદ્રેશ સ્વામી જેવા અતિ વિદ્વાન મહામહોપાધ્યાય સાધુ ને એને શાસ્ત્ર રૂપે – દર્શન રૂપે પ્રગટ કરવા ની આજ્ઞા કરી…….અને જે આજે મહંત સ્વામી મહારાજ દ્વારા ચારે દિશા માં ગુંજી રહ્યું છે- તેવું ભગવાન સ્વામિનારાયણ ના આગવા તત્વજ્ઞાન- દર્શન- વાદ – અક્ષર પુરુષોત્તમ દર્શન ને જીવ માં દ્રઢ કરી એ- સમગ્ર જગત ના જીવ ને જણાવીએ……
પુ. ભદ્રેશ દાસ સ્વામી એ – પ્રસ્થાનત્રયી ( ઉપનિષદ-ભગવદ ગીતા-બ્રહ્મસૂત્ર) ને આધારે “સ્વામિનારાયણ ભાષ્ય” અને એના વાદ ગ્રંથ રચી – કાશી સંસ્કૃત વિદ્વત પરિષદ માં પ્રતિપાદિત કર્યું…શ્રીજી ના આ દર્શન ને જગત માં પ્રસ્થાપિત કર્યું……એના માટે એમણે જે મહેનત કરી છે..ભીડા- કષ્ટો- સમસ્યાઓ વેથી છે તેનો અહી ઉલ્લેખ થઇ શકે નથી પણ ગુરુ પ્રમુખ સ્વામી મહારાજ ની પરમ કૃપા થી સર્વે વિઘ્નો ટળ્યા અને અશક્ય લાગતું આ હિમાલય સમ કાર્ય- તેમણે સમયસર પૂરું કર્યું……( જેનો વિશેષ અહેવાલ નીચેની લિંક પર થી વાંચી શકાશે….- પુ.ભદ્રેશ સ્વામી અને સ્વામિનારાયણ ભાષ્ય રચના
તો ચાલો આજે માણીએ સર્વોપરી અક્ષર પુરુષોત્તમ સિધ્ધાંત નો અમૃત આસ્વાદ મૂંડક ઉપનિષદ ની સાથે…….
મૂંડક ઉપનિષદ- અગ્રગણ્ય ૧૦ ઉપનિષદ માં શિરમોર એવું મૂંડક ઉપનિષદ એ અથર્વવેદ નો ભાગ છે…..અને એમાં મહર્ષિ અંગીરા પોતાના શિષ્ય શૌનક ઋષિ સાથે નો સંવાદ છે…..
येन अक्षरं पुरुषं वेद सत्य प्रोवाच तां तत्वतो ब्रह्मविध्यां
(१/२/१३)
અર્થાત- જેના વડે અક્ષર કહેતા અક્ષરબ્રહ્મ અને પુરુષ કહેતા પુરુષોત્તમ પરબ્રહ્મ ના સ્વરૂપ નું તત્વે કરી ને જ્ઞાન થાય છે તેને બ્રહ્મવિદ્યા કહેવાય…..
———–
यया तद् अक्षरं अधिगम्यते (૧/૧/૫)
અર્થાત- પરવિધ્યા તેને કહેવાય કે જેના વડે અક્ષરબ્રહ્મ નું જ્ઞાન થાય….
————-
अक्षरात संभवति इह विश्वम् (૧/૧/૭)
અર્થાત- આ અક્ષરબ્રહ્મ માં થી સમગ્ર જગત ની ઉત્પત્તિ થાય છે…..
—————
तद् एतद अक्षरं ब्रह्म ( ૨/૨/૨)
અર્થાત- તે આ અક્ષરબ્રહ્મ છે……..
—————–
અક્ષર ના આ મહિમા ગાન પછી- મૂંડક ઉપનિષદ – અક્ષરાતીત એવા પુરુષોત્તમ નો શું મહિમા કહે છે તેના અમુક અવતરણ જોઈએ….
यत्र अमृत: स:पुरुष: हि अव्ययात्मा (૧/૨/૧૧)
અર્થાત- પૂર્વે કહ્યું જે અક્ષર- તેમાં અમૃતમય અને અવિનાશી એવા પુરુષ અર્થાત પુરુષોત્તમ નિવાસ કરી ને રહ્યા છે…..
————–
पुरुष: एव इदं विश्वम् ( ૨/૧/૧૦)
અર્થાત- આ સમગ્ર વિશ્વ માં પુરુષોત્તમ રહ્યા છે એટલે તે પુરુષોત્તમ મય છે
———————
अक्षरात परत: पर : ( ૨/૧/૨)
અર્થાત- પર એવા અક્ષર થી પર એવા પુરુષોત્તમ છે……
( જીવ,ઈશ્વર અને માયા થી પર એવું અક્ષર છે…..અને એના પર એવા પુરુષોત્તમ છે….)
========================
તો આજે આપણે ઉપનિષદ – મૂંડક ઉપનિષદ ને આધારે બ્રહ્મવિદ્યા, અક્ષરબ્રહ્મ અને પુરુષોત્તમ વિષે જાણ્યું……આગળ- કઠોપનિષદ ને આધારે અક્ષર પુરુષોત્તમ દર્શન ને માણીશું……
જય જય અક્ષર પુરુષોત્તમ…..જય જય સ્વામિનારાયણ……


Leave a comment

એક પ્રાર્થના જસુબા ની…

સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય નો ઈતિહાસ ઝળહળતો છે….ગૌરવ વંતો છે……! આ સંપ્રદાય ના નિયમ ધર્મ…શુદ્ધ ઉપાસના….સિધ્ધાંત…શાસ્ત્રો….સંતો અને સ્વયમ શ્રીજી સર્વોપરી છે …..૨૦૦ વર્ષ ના આ ઈતિહાસ માં- સમાજ ને..મનુષ્ય જાતિ ને આ સંપ્રદાયે જે ધર્મ-નિયમ-જ્ઞાન-ભક્તિ ની સુવાસ આપી છે, તેવી કદાચ કોઈ સંપ્રદાયે આટલા ટૂંકા સમય માં- આટલી સહજ રીતે નહિ આપી હોય..! ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે- શ્રીજી ના રાજીપા ખાતર એ સમય ના હરિભક્તો એ પોતાનું સર્વસ્વ ન્યોછાવર કરી દીધું…..કેટલાકે – પોતાના સર્વ ધન-ધાન્ય-પ્રતિષ્ઠા-સંતાન-સ્વયમ પોતાને શ્રીજી ને સંપૂર્ણ સમર્પિત કરી દીધા …..! રાજાઓ એ રાજ છોડ્યા….ગૃહસ્થો એ કાજ છોડ્યા….પરણેલા ઓ એ સંસાર છોડ્યો..રાજકવિઓ એ રાજ સેવા છોડી….મઠ ધારી ઓ એ મંડળ છોડ્યા…પંડિતો એ પોતાની લૌકિક વિદ્વતા છોડી…..સ્ત્રીઓ એ પોતાના પતિ -સંસાર ને છોડ્યા..અને કેવળ એક શ્રીજી ના વચને- ત્યાગ-વૈરાગ્ય યુક્ત અતિ કઠીન નિષ્કામ ધર્મ ને અપનાવ્યો……!!!

અને આવા તો હજારો ઉદાહરણ- ઈતિહાસ માં પ્રત્યક્ષ છે……હરિભક્તો માં જો કોઈનું સમપર્ણ સર્વોપરી ગણાતું હોય તો- ગઢડા ના દાદા ખાચર નું……..! શ્રીજી એ પોતાના જીવન ના ૨૫ થી વધુ વર્ષ -ગઢડા માં ગુજાર્યા…એ કહેતા કે- હું ગઢડા નો..અને ગઢડુ મારું..!!! એભલ ખાચર ના ધામ ગમન બાદ- શ્રીજી એ – કિશોર વય ના – પરમ એકાંતિક ભક્તરાજ દાદા ખાચર ને એક પિતા નો પ્રેમ આપ્યો…….અઢળક કસોટી ઓ પણ કરી …….પણ એમના સમર્પણ થી રાજી થઇ – શ્રીજી એ દાદા ના યોગક્ષેમ ની જવાબદારી લીધી…..! છેક એટલે સુધી કે- દાદાખાચર ને એમના કાકા જીવા ખાચર ની ગરાસ પડાવી લેવા ની મેલી મુરાદ થી બચાવવા- બે બે લગ્ન કરાવ્યા…..દાદા ખાચર નું પ્રથમ લગ્ન બોટાદ ના માતરા ધાધલ ની દીકરી કુમુદાબા સાથે કરાવ્યા ..પણ અમુક વર્ષ સુધી સંતાન નો યોગ ન થતા જીવા ખાચર ફરીથી જોરમાં આવી ગયા અને દાદા નાં યોગ ક્ષેમ માટે કુમુદાબા ની મરજી થી શ્રીજી એ જનક રાજા સમાન દાદા ને પુનઃ વિવાહ માટે મનાવ્યા…દાદા ની શરત -કે દાદા ની જાન ના ગાડા ને સ્વયમ શ્રીજી હંકારશે -એ માન્ય રાખી ને પણ શ્રીજી એ દાદા ના લગ્ન- ભટવદર ( ભાવનગર-જાફરાબાદ નજીક આવેલું એક નાનું ગામ) ના સંનિષ્ઠ સત્સંગી નાગપાલ વરુ ની ગુણીયલ ..નિષ્ઠાવાન દીકરી જસુબા સાથે ગોઠવ્યા…! ….આ લગ્ન પ્રસંગ નું વર્ણન કરવા માં આવ્યુ છે તેં અદ્ભુત છે……

dadakhacharnijan

ચિત્ર સૌજન્ય- ગુગલ

ત્રણ દિવસે ગઢડા થી ભટવદર ગામ જાન પહોંચી…..સ્વયમ જગત નો નાથ આજે દાદા ખાચર ના સંસાર નો સારથી બન્યો હતો…..ગામ માં ખારોપટ અને પીવાના પાણી ની મોટી સમસ્યા હતી જે …મીઠો વીરડો ખોદી ….એ કાયમ ની સમસ્યા ને પણ શ્રીજી એ પોતાની કૃપા થી દુર કરી ( જે આજે પણ મોજુદ છે…મીઠું પાણી આજે પણ મળે છે) ..એકાદશીને ઉંચે ટીંગાળી દઈ … ઉપવાસ માં પણ સાધુ સંતો-હરિભક્તો ને પેટભરી જમાડ્યા…વેવાઈ નાગપાલ વરુ નો સંકલ્પ પૂરો કર્યો…..! જસુબા જેવી દીકરી દાદા ખાચર ને વરી એની પાછળ પણ શ્રીજી ની જ કૃપા હતી…..!.નીલકંઠ વરણી વેશે જયારે શ્રીજી ભટવદર પધાર્યા હતા ત્યારે -નાનકડી જસુબા એ જ શ્રીજી ને રોટલો દૂધ જમાડી રાજી કર્યા હતા..અને આજે તેનું ફળ મળ્યું હતું….! લગ્ન પુરા થયા અને દાદા-જસુબા ની જોડી શ્રીજી ને પગે લાગવા આવી ત્યારે શ્રીજીએ રાજી થઇ જસુબા ને માંગવા નું કહ્યું….અને જસુબા પણ કેટલા ગુણીયલ કે…એમણે એ સમયે જે માંગ્યું…જે શ્રીજી ના ચરણ માં પ્રાર્થના કરી- તે આજે પણ સુવર્ણ અક્ષરે આપણા સંપ્રદાય ના….સમગ્ર ભક્તિ પંથ માં ઝળહળે છે….અને ભક્તિ કરનાર ને- માર્ગ બતાવે છે કે- ભગવાન પાસે શું માંગવું?? કેવી રીતે માંગવું….?? જોઈએ એ પ્રાર્થના ને કે જેને કવિસંત યુગલદાસે પોતાના શબ્દો માં વર્ણવી છે …..એક એક શબ્દ વાંચજો…..

મારી અવિચળ ચૂંકને રાખજો, મારી ચૂડીનો ભંગ ન થાય, માગું વર નાથજી… ꠶ટેક

રહે કેસર પીર(સિંદૂર) લલાટમાં, રહે સેંથો ચાંદલો સદાય… માગું વર નાથજી… ꠶

મારે ઘેર રહે સંત સામટા, નિત્ય ગુણ તમારા ગાય…માગું વર નાથજી… ꠶

સત્સંગી મળી દેશોદેશના, આવે ઉત્સવ કરવાને આંય…માગું વર નાથજી… ꠶

મારે ઘેર રહો ઘનશ્યામજી, મારી સંપત્તિ તમ અર્થે થાય…માગું વર નાથજી… ꠶

રાજપાટ ને ગામ ગરાસ જે, ભુવન સહિત તમારા કહેવાય… માગું વર નાથજી… ꠶

જયા લલિતા રમા ને પાંચાળી, તેને સમજું છું મુક્ત સમાન..માગું વર નાથજી… ꠶

અમો સૌ મળી તમને સેવીએ, ધરીએ અખંડ તમારું ધ્યાન… માગું વર નાથજી… ꠶

કરો મંદિર મોટું મારે આંગણે, રહો પ્રેમથી પ્રાણ આધાર…માગું વર નાથજી… ꠶

તેમાં મૂર્તિ પધરાવો વાસુદેવની, તમો પાડોશી થાઓ કરી પ્યાર..માગું વર નાથજી… ꠶

વળી આ લોકની સુખસંપત્તિ, શ્રીજી આપી પૂરા કરો કોડ…માગું વર નાથજી… ꠶

દુરિજનનું મેણું ઊતારજો, પ્રભુ આપજો પુત્રની જોડ…માગું વર નાથજી… ꠶

અભય સુત( દાદા ખાચર) ને સુખી રાખજો, રહે અખંડ અભય પરિવાર… માગું વર નાથજી… ꠶

અભયવંશ સદા તવ ઉપાસી, એ માગું છું હું ધર્મકુમાર…માગું વર નાથજી… ꠶

વળી અભયસુત પહેલાં મુજને, શ્રીજી આપજો અક્ષરવાસ…માગું વર નાથજી… ꠶

એવી વાણી સુણી જસુબાઈની, વર આપો કહે યુગલદાસ… માગું વર નાથજી… ꠶

અને ઈતિહાસ માં દર્જ છે કે- જસુબા ની આ પ્રાર્થના થી રાજી થઇ શ્રીજી એ એમના વચન સ્વીકાર્યા…જીવન ના છેલ્લા શ્વાસ સુધી એ ગઢડા માં- દાદા ખાચર ને ઘરે રહ્યા…દાદા ને આવતી સાંસારિક સમસ્યાઓ- જીવા ખાચર ની ઉપાધિઓ- રાજકાજ માં અડચણો શ્રીજી એ પોતાને માથે લીધી અને દુર કરી……દાદા ખાચર ને અભય વર આપ્યું..!

આ ઉપર થી – હરિભક્તો એ- નવ વિવાહિત કન્યા એ – સ્ત્રી ભક્તો એ- શીખવા જેવું છે…….આ પ્રાર્થના નો સાર એટલો જ છે કે- જો તમે તમારું સર્વસ્વ એક ભગવાન ને અર્પણ કરી ને રાખો તો- ભગવાન તમારા થઇ ને રહે છે……!!!

હવે વિચારવા નું આપણે છે કે- આપણે ભક્તિ ના આ માર્ગ પર કેટલે પહોંચ્યા છીએ?? દાદા ખાચર અને જસુબા જેવી ભક્તિ..એનો એક માત્ર અંશ પણ આપણા માં છે???

રાજ